Asansör karşı ağırlığı (İngilizce: Counterweight), halatlı (çekişli) asansör sistemlerinin temel ve ayrılmaz bir parçası olan ağır bir kütledir. Bu kütle, “karşı ağırlık karkası” adı verilen özel bir metal çerçeve içine yerleştirilmiş ağırlık bloklarından oluşur. Çelik halatlar aracılığıyla asansör kabinine bağlanan karşı ağırlık, asansör motorunun tahrik kasnağının üzerinden geçerek bir tahterevalli sistemi oluşturur.
Basit bir anlatımla, sistemin bir tarafında asansör kabini, diğer tarafında ise karşı ağırlık bulunur. Kabin yukarı hareket ettiğinde, karşı ağırlık aşağı doğru iner; kabin aşağı hareket ettiğinde ise karşı ağırlık yukarı doğru çıkar. Bu parça, modern çekişli asansörlerin verimli, güvenli ve ekonomik bir şekilde çalışabilmesi için hayati öneme sahiptir.
Karşı ağırlık, asansör sisteminde onsuz modern çekişli asansörlerin çalışmasının düşünülemeyeceği kadar önemli ve kritik roller üstlenir. Bu roller şunlardır:
Yükü Dengeleme ve Motor Yükünü Azaltma: En temel görevi, asansör kabininin boş ağırlığını ve beyan edilen taşıma kapasitesinin bir kısmını dengelemektir. Bu sayede, motorun kabini hareket ettirmek için ihtiyaç duyduğu net kuvvet önemli ölçüde azalır. Motor, tüm kabin ve yolcu ağırlığını değil, sadece kabin ve karşı ağırlık arasındaki ağırlık farkını hareket ettirmekle görevlidir.
Enerji Tasarrufu Sağlama: Motor üzerindeki yükün azalması, sistemi harekete geçirmek için gereken gücü ve dolayısıyla elektrik tüketimini ciddi oranda düşürür. Bu durum, asansörün işletme maliyetlerini uzun vadede azaltır.
Ekipman Ömrünü Uzatma: Motor, dişli kutusu (redüktör), çelik halatlar ve diğer mekanik bileşenler üzerindeki baskının azalması, bu parçaların aşınmasını ve yıpranmasını yavaşlatarak tüm asansör sisteminin ömrünü uzatır.
Güvenlik ve Hareket Kontrolünü Artırma: Karşı ağırlığın varlığı, tahrik kasnağı ile çelik halatlar arasında gerekli olan sürtünme kuvvetinin (traksiyon) sürekli olarak korunmasını sağlar. Bu, halatların kasnak üzerinden kaymasını önler ve kabin hareketleri üzerinde daha hassas bir kontrol sağlayarak sistemin güvenliğini artırır.
Karşı ağırlıklar, yapıldıkları malzemenin cinsine göre birkaç ana kategoriye ayrılır. Ağırlık tipi seçimi; asansör kuyusundaki mevcut alan, projenin bütçesi ve gereken yoğunluk gibi faktörlere bağlıdır.
Dökme Demir (Pik Döküm) Karşı Ağırlık:
Malzeme: Dökme demirden imal edilir.
Avantajları: Yoğunlukları çok yüksektir. Bu sayede, daha az hacimde daha fazla ağırlık sağlarlar. Bu özellikleri, özellikle dar asansör kuyuları için idealdir. Kaliteli ve uzun ömürlüdürler.
Dezavantajları: Üretim süreci ve hammadde maliyeti nedeniyle diğer türlere göre fiyatları oldukça yüksektir.
Dökme Demir Karşı Ağırlık
Plastik veya Galvaniz Kaplı Beton Karşı Ağırlık:
Malzeme: İç kısmı betondan oluşur. Beton tozunun dağılmasını önlemek ve mukavemetini artırmak için dış yüzeyi sıkıştırılmış plastik (polietilen) veya galvanizli sac ile kaplanır.
Avantajları: Fiyatları çok ekonomiktir. Bu nedenle Türkiye’de ve dünyada en yaygın kullanılan karşı ağırlık tipidir.
Dezavantajları: Yoğunlukları dökme demire göre daha düşüktür. Bu yüzden aynı ağırlığı elde etmek için daha fazla hacme ve kuyu içinde daha geniş bir alana ihtiyaç duyarlar.
Plastik veya Galvaniz Kaplı Beton Karşı Ağırlık
Kurşun Karşı Ağırlık
Cinsi: Kurşundan imal edilmiştir.
Avantajları: Kurşunun yoğunluğu, dökme demirden bile daha yüksektir ve karşı ağırlıklar arasında en yüksek yoğunluğa sahiptir. Alanın olağanüstü derecede kısıtlı olduğu çok özel durumlarda bu tip ağırlıklar kullanılır.
Dezavantajları: Oldukça pahalıdır ve çevresel sorunlar ile kurşunun toksik (zehirli) olması nedeniyle kullanımı çok nadirdir.
Kurşun Karşı Ağırlık
4.Barit Karşı Ağırlık
Cinsi: Barit minerali ve beton karışımından imal edilmiştir.
Avantajları: Yoğunluğu standart betondan yüksek, dökme demirden ise düşüktür. Dökme demirin gerekli olmadığı ancak standart betonun çok yer kapladığı durumlarda ekonomik bir alternatif olarak kullanılır.
Dezavantajları: Dökme demir ve kurşun kadar yoğun değildir. Alan kısıtlaması olmayan yerlerde ise standart betona göre daha maliyetli kalır.
Asansör Karşı Ağırlığı Boyutları
Her bir ağırlık bloğunun (lokma) boyutları, üretici firmaya ve ağırlığın türüne (dökme demir, beton vb.) göre değişiklik gösterir ve sabit bir standardı yoktur. Ancak bu boyutlar, ağırlıkların karkas içine kolayca yerleşebileceği şekilde tasarlanır.
Önemli olan, her bir bloğun boyutundan ziyade, tüm ağırlıkların içine yerleştirildiği karşı ağırlık karkasının genel boyutlarıdır. Bu karkasın boyutları, asansör kuyusunda kabinin arkasında veya yanında bırakılan boşluğa tam olarak uyacak şekilde projelendirilir. Türkiye’deki üreticiler genellikle 56’lık, 66’lık, 76’lık, 96’lık gibi genişlik ölçülerine göre üretim yaparlar.
Asansör Karşı Ağırlığı Ne Kadardır?
Karşı ağırlık grubunun toplam ağırlığı sabit bir değer değildir ve her asansör projesi için özel olarak ve hassasiyetle hesaplanır. Bu hesaplama için genel geçer ve standart bir kural vardır:
Karşı Ağırlık = Boş Kabin Ağırlığı + (Dengeleme Katsayısı × Asansörün Beyan Yükü)
“Dengeleme Katsayısı” (Balancing Factor) olarak adlandırılan bu oran, genellikle %40 ila %50 (yani 0.4 ile 0.5) arasında alınır. En yaygın kullanılan değer %50 (0.5)’dir. Bu oranın seçilmesinin nedeni, asansörün ortalama olarak kapasitesinin yarısı kadar bir yükle çalıştığı varsayımıdır. Bu dengeleme, motorun hem yukarı hem de aşağı yönde en az enerjiyle çalışmasını sağlar.
Asansör Karşı Ağırlık Rayı Nedir?
Karşı ağırlık rayı, asansör kuyusuna (genellikle kabinin arkasına) dikey olarak monte edilen “T” kesitli çelik profillerdir. Bu rayların temel görevi, karşı ağırlık karkasının aşağı ve yukarı hareketine kılavuzluk etmektir.
İşlevi: Karşı ağırlık karkasının yanlarına monte edilen “kılavuz patenler” bu rayların içinde veya üzerinde hareket eder.
Önemi: Raylar, karkasın hareket sırasında yatay salınım yapmasını, titreşmesini ve kuyu duvarlarına veya asansör kabinine çarpmasını engeller. Bu, hem güvenli bir çalışma sağlar hem de sürtünmeyi ve gürültüyü azaltır. Genellikle soğuk çekme yöntemiyle üretilen T5 veya T9 tipi raylar kullanılır.
Asansör Karşı Ağırlık Karkası Nedir?
Karşı ağırlık karkası (Counterweight Frame), ağırlık bloklarını (lokmaları) güvenli bir şekilde bir arada tutmak ve taşımak için tasarlanmış sağlam bir metal iskelettir. Karkas şu parçalardan oluşur:
Ana Dikey Profiller (Yoke): İskeletin ana taşıyıcı kolonlarıdır.
Alt ve Üst Plakalar: Ağırlık blokları bu iki plaka arasında üst üste dizilir.
Halat Bağlantı Noktaları: Karkasın üst kısmında, çelik halatların güvenli bir şekilde bağlanmasını sağlayan mekanizmalar bulunur.
Kılavuz Patenler: Karkasın yanlarına monte edilir ve karşı ağırlık rayları üzerinde kayarak hareketi yönlendirir.
Tampon Çarpma Plakası ve Tampon Lastikleri: Karkasın en alt kısmında bulunur ve acil bir durumda kuyu dibindeki tampona güvenli bir şekilde oturmasını sağlar.
Ağırlık blokları, bu metal karkasın içine katman katman yerleştirilir ve sabitlenir.
Asansör karşı ağırlık sisteminin görünümü
Karşı Ağırlıksız Asansör Mümkün müdür?
Evet, mümkündür; ancak bu durum asansörün tipine bağlıdır.
Halatlı (Çekişli) Asansörler: Hayır. Bu asansörlerin çalışma prensibi tamamen kabin ile karşı ağırlık arasındaki dengeye dayanır. Karşı ağırlıksız bir çekişli asansör yapmak, aşırı güçlü bir motor, devasa bir enerji tüketimi ve çok karmaşık fren sistemleri gerektirir ki bu da sistemi son derece verimsiz, pahalı ve güvensiz kılar.
Hidrolik Asansörler: Evet. Hidrolik asansörlerin büyük çoğunluğunda karşı ağırlık bulunmaz. Bu sistemlerde kaldırma kuvveti, yağ basıncı ile çalışan bir hidrolik piston (kaldırıcı) tarafından sağlanır. Kabin, bu piston tarafından doğrudan veya dolaylı olarak itilerek yukarı hareket ettirilir.
Tamburlu Asansörler: Bu eski tip asansörler de karşı ağırlıksız çalışır. Halat, doğrudan bir tamburun (makara) üzerine sarılarak kabini yukarı çeker. Ancak güvenlik ve seyir mesafesi sınırlamaları nedeniyle günümüzde neredeyse hiç kullanılmamaktadırlar.
Hidrolik Asansör Karşı Ağırlığı Nasıldır?
Genel kural olarak, hidrolik asansörlerin büyük çoğunluğunda karşı ağırlık yoktur. Kabini ve yükü kaldırmak için gereken güç, tamamen hidrolik güç ünitesi (pompa ve piston) tarafından üretilir.
Bununla birlikte, “halatlı hidrolik sistemler” olarak bilinen bazı özel ve nadir tasarımlarda, enerji verimliliğini artırmak ve gereken piston gücünü düşürmek amacıyla bir karşı ağırlık sistemi kullanılabilir. Ancak bu, standart bir uygulama değildir ve çekişli asansörlerdeki temel karşı ağırlık sistemi ile karıştırılmamalıdır. Özetle, hidrolik asansörlerin en belirgin özelliklerinden biri karşı ağırlığa ihtiyaç duymamalarıdır.
Türkiye’deki Asansör Karşı Ağırlığı Üreticisi Şirketlerin Listesi
Türkiye, asansör ve komponentleri üretiminde önemli bir yere sahiptir. Karşı ağırlık (özellikle beton ve baritli tipler) üreten çok sayıda firma bulunmaktadır. Sektördeki bazı tanınmış üreticiler şunlardır:
Alas Asansör
Çolakoğlu (Barit)
Greenweight
Not: Bu liste sadece birkaç örneği içermekte olup, Türkiye’de bu alanda faaliyet gösteren daha birçok değerli üretici bulunmaktadır.
Türkiye’de Asansör Karşı Ağırlığı Fiyatı
Asansör karşı ağırlığı fiyatları sabit değildir ve genellikle kilogram (kg) başına belirlenir. Fiyatı etkileyen başlıca faktörler şunlardır:
Malzeme Cinsi: Bu en önemli faktördür. Fiyatlar ucuzdan pahalıya doğru genellikle şu şekilde sıralanır: Standart beton < Galvaniz kaplı beton < Baritli beton < Dökme demir.
Kalite ve Marka: Tanınmış ve sertifikalı üreticilerin ürünleri genellikle daha yüksek fiyatlı ancak daha güvenilirdir.
Sipariş Miktarı: Yüksek tonajlı alımlarda birim fiyatta indirimler yapılabilir.
Piyasa Koşulları: Demir, çimento, barit ve petrol (plastik kaplama için) gibi hammadde fiyatlarındaki dalgalanmalar doğrudan nihai ürün fiyatını etkiler.
Lojistik ve Nakliye: Ürünün fabrikadan proje sahasına taşınma maliyeti de toplam fiyata eklenir.
Güncel ve net bir fiyat almak için doğrudan üreticiler veya asansör malzemeleri satan yetkili bayiler ile iletişime geçmek en doğru yöntemdir. Genel olarak, dökme demir ağırlıkların kilogram fiyatının, beton ağırlıklara göre birkaç kat daha pahalı olduğu söylenebilir.
Bununla birlikte, örnek olarak, bu yazının hazırlandığı zaman olan Aralık 2025’te, baritten yapılmış asansör karşı ağırlığının fiyatı 400 ila 700 Lira arasındadır.
Yorum yok